حمیدرضا پورنجفیان:
«خاموشان» یادآور دو اثر کلاسیک در سینما و ادبیات داستانی ماست: باشو غریبه کوچک و عزاداران بیل. در باشو، مخاطب با گویشی ناآشنا روبروست و فهم روایت بیشتر از طریق تصویر ممکن میشود. بیشترِ دیالوگهای فیلم برای ما نامفهوم باقی میماند، اما منظور آدمها را میفهمیم.
علیخانی نیز با بهرهگیری از گوش محلی روستای میلک و فضاسازیهای دقیق، تجربهای مشابه در قالب ادبی پدید میآورد. گرچه ممکن است همه واژگان و گفتگوها برای خواننده روشن نباشد، اما نویسنده از طریق تصویرسازی، راهی به درون جهان داستانی میگشاید و مخاطب را با مسائل و تجربههای زیستی مردمان آن اقلیم آشنا میکند. از طرف دیگر، داستانهای این مجموعه حالتی بههمپیوسته دارند. شخصیتهایی که در یک داستان دیده میشوند، گاه در داستانی دیگر نیز حضور دارند. این پیوستگی و مکان رخداد ماجراها، ذهن خواننده را بهسوی عزاداران بیل سوق میدهد؛ روایتهای جداگانه تصویری یکپارچه از زندگی در یک روستا ترسیم میکنند. یوسف علیخانی با نگارش این داستانها و بازآفرینی زبان و فرهنگ مردمان زادگاهش، کاری کرده است کارستان در حفظ ادبیات بومی و معرفی یکی از گوشههای کمترشناختهشده ایران؛ منطقهای میان کوههای الموت؛ جایی که آیین و اسطوره همچنان زندهاند. نویسنده با نثری جاندار بدون تکیه بر پیچیدگیهای زبانی، از دل واژگان محلی و تجربههای ملموس، زبانی روایتگر خلق میکند که برای خوانندهی امروزی قابل دریافت است. شخصیتهای این مجموعه نه قهرمانهایی آرمانیاند، و نه قربانیانی منفعل. آنها انسانهایی هستند درگیر مسائل روزمرهی خود؛ با تنوع زبانی، فرهنگی، مذهبی، جغرافیایی و زیستی.
این مجموعه نه قهرمانهایی آرمانزده و نه قربانیان منفعل، آنان انسانهاییاند درگیر با مسائل روزمره خود؛ از باورهای آیینی و مناسک سنتی گرفته تا بحرانهای معاصر چون مهاجرت (تنها گذاشتن روستا) و کمآبی، اقتدار مردانه و پدرسالاری رو به زوال نیز در لایهی زیرین داستانها محسوس است. زندگی روستایی با تمام چالشها و پیچیدگیهایش بازتاب مییابد و فضای روایی آکنده از عناصر اقلیمی و جغرافیایی است و نثر علیخانی آغشته به جزئیاتش؛ از شیوه پختوپز و لباسهای محلی تا آیینها و باورهای کهن.
اگر چه زبان داستانها محلی است اما دغدغهها و مضامین آن، از جنس مسائل انسانیاند، و از همین رو فراتر از اقلیم قابل خواندن و تفسیرند، و برای طیف گستردهای از مخاطبان قابل درک، همدلیبرانگیز است. خاموشان را میتوان سندی زنده از تجربهی زیستهی مردمانی دانست که در حاشیهی روایتهای رسمی شهری ماندهاند؛ کتابی برای خوانندگانی که میخواهند صداهای فراموششدهی ایران امروز را در دل روایتهای بومی کشف کنند.
#خاموشان #یوسف_علیخانی #مجموعه_داستان #داستان_کوتاه #ادبیات_اقلیمی
